TOT/H\EM versterkt de toekomst van vrijplaatsen
Wat als vrijplaatsen elkaar zouden opzoeken, hun gedeelde strijd zichtbaar maken en collectief ijveren voor een (vaste) plek in het stadsweefsel van morgen?
Vanuit die gedachte ontstond ToT/h\em, een bovenlokaal leertraject van Rooftoptiger, samen met partners uit Antwerpen, Gent, Kortrijk en Brussel. Over een periode van drie jaar (2023-2026) nemen een tiental plekken de tijd om elkaar te bezoeken, ervaringen te delen en te reflecteren op hun positie als experimentele havens in een strak geregeld landschap.
Sara Dandois (kunstenaar bij Rooftoptiger Antwerpen) en Ruben Peeters (zaakvoerder Chinastraat / Bar Bricolage Gent) vertellen over deze samenwerking.
Deel je zorgen
“We zijn het verhuizen beu. Hoe kunnen we onze plek een toekomst geven?” Met die vraag in het achterhoofd nam Sara een tijd geleden de telefoon. “Ik belde andere vrijplaatsen op om te horen hoe zij dat aanpakken. Al snel bleek dat velen met dezelfde problemen worstelen. Zo groeide het idee om onze krachten te bundelen. Bij gedeelde vragen is het interessanter om gezamenlijk naar oplossingen te zoeken. Samen kan je veel ruimer denken dan alleen.”
Dat ondervindt ook Ruben tijdens dit project. “Uiteindelijk hebben we allemaal dezelfde verlangens en ambities: plekken creëren waar mensen gewoon hun ding kunnen doen. Maar we botsen keer op keer op dezelfde administratieve, financiële en organisatorische obstakels. Het doet deugd om te merken dat je daar niet alleen in staat. Door met gelijkgestemden te praten, voel je je minder eenzaam in die strijd. Het geeft je hernieuwde moed om er tegenaan te gaan.”
Het enthousiasme van Sara motiveerde Ruben om mee te doen. “Zonder haar positieve communicatie en enthousiasme waren we nooit samengekomen. Dergelijke mindset is echt cruciaal bij een eerste contact, maar ook in een samenwerking. Je moet mensen kunnen meetrekken in een verhaal”, vindt Ruben.
Ga niet overhaast te werk
Bij ToT/h\em werd expliciet gekozen voor een traag groeitraject. Sara: “Door de projectsubsidie kunnen we de tijd nemen om elkaar te leren kennen. We krijgen ruimte om te reflecteren en samen een weg te zoeken. In een jaartraject zou dat onhaalbaar zijn geweest. Iedereen heeft het druk met de eigen werking. Je moet ook zaken kunnen laten rijpen en bezinken …”
Ook Ruben benadrukt het belang van tijd om tot verdieping te komen: "Als we willen dat het beleid en een breder publiek ons serieus neemt, moeten we woorden vinden voor wat we doen. We moeten kunnen benoemen wat ons verbindt, welke waarden we delen, wat ons type plek uniek maakt. Alleen zo kunnen we laten zien waarom we belangrijk zijn en bestaansrecht hebben.”
Schakel een vertaler in
Om tot die vertaalslag te komen, worden ze ondersteund door een procesbegeleider. “Omdat we allemaal doeners en dromers zijn, hadden we iemand nodig die onze ervaringen helpt structureren. Die rol wordt opgenomen door Endeavour. Ze zijn onze bruggenbouwer tussen praktijk en reflectie. Ze luisteren mee, leggen verbanden, bundelen topics … Daarbij laten ze tegelijk ruimte voor het proces én geven ze richting aan het geheel. Door hen in te schakelen, kunnen we efficiënt werken en de vergaderingen tot een minimum beperken.”, vertelt Sara.
Ook voor het uitschrijven van het subsidiedossier schakelde Sara hulp in. “Ik voelde meteen: ik spreek die beleidstaal niet.” Gelukkig kon ze rekenen op twee partners met ervaring. “Zij vertaalden onze woorden voor het dossier. Dat maakte een wereld van verschil. Laat je dus niet afschrikken door de administratieve kant van het project. Er zijn altijd mensen voor wie een dossier schrijven en inhoudelijk vormgeven weinig moeite kost.”
“Dankzij de bovenlokale samenwerking zien we niet alleen problemen, maar vooral ook mogelijkheden.
Wat begon als een zoektocht naar houvast op de eigen plek, groeide uit tot een collectieve beweging met potentieel om het stedelijk beleid structureel te gaan beïnvloeden.”
— Sarah Dandois
Leer van elkaars verschillen
Een gevarieerd netwerk met uiteenlopende profielen is volgens haar een succesvol ingrediënt voor een samenwerking. “We zijn een heel diverse groep. Iedereen brengt iets anders in, vanuit ervaring of persoonlijk aanvoelen. Door extravert alles te benoemen of net bedachtzaam te communiceren, krijg je een interessante kruisbestuiving van ideeën”, benoemt Sara.
Ruben: “Sommige strategieën van organisaties inspireerden me voor onze eigen praktijk. Door het groeiende onderlinge contact en vertrouwen delen we steeds meer met elkaar. Eigenlijk word je soms uitgedaagd door de beslissingen die anderen nemen. Je leert zoveel van elkaar.”
Wat die praktijk precies is, blijkt moeilijk onder één noemer te vatten. Ruben: “Vandaag doen we kunst, morgen ligt de focus op jeugdwerking. Die beweeglijkheid is net onze sterkte, maar maakt ons moeilijk plaatsbaar in het beleid. Er is vandaag geen kader voor plekken die willen experimenteren, zich verbinden met hun omgeving en flexibel schakelen.”
Bouw stap voor stap verder
De projectsubsidie maakt het mogelijk om dat kader uit te werken. In het najaar van 2025 wordt een nota gepresenteerd, wat meteen ook een reflectie is op de snuffelfase, waarin de vrijplaatsen elkaar beter leerden kennen. Ruben: “Die nota is bedoeld als springplank voor de toekomst. Door onze ervaringen en geleerde lessen te delen, willen we een betere weg banen voor de nieuwe generatie.” In het voorjaar van 2026 volgt een artistieke interventie die de vrijplaatsen met elkaar zal verbinden.
Op termijn dromen Ruben en Sara luidop over een vakbond voor vrijplaatsen die hun belangen behartigt, een aanspreekpunt of loket op (boven)lokaal niveau, een regelgeving die ruimte biedt voor experiment en een internationale uitwisseling waardoor ze de expertise van het buitenland ook kunnen inbrengen.
