Cultuur samen organiseren — een casestudie van Cultuur Noordrand
Intergemeentelijke samenwerking spreekt niet alleen lokale besturen aan, maar wekt ook academische interesse. Femke Poels, master in Vergelijkende en Internationale Politiek (KU Leuven), onderzocht in haar scriptie (2024–2025) waarom gemeenten de IGS Cultuur Noordrand oprichtten. Ze ging na welke meerwaarde zij in deze samenwerking ervaren en met welke uitdagingen ze vandaag geconfronteerd worden.
Hoe dit onderzoek tot stand kwam
Cultuur Noordrand is het dynamisch cultureel netwerk van 13 steden en gemeenten ten noorden van Brussel. Voor haar onderzoek selecteerde Femke Poels 6 van de 13 gemeenten, verspreid over kleine, middelgrote en grote gemeenten.
Die keuze was bewust: in de onderzoeksliteratuur wordt schaalvergroting vaak genoemd als een belangrijke drijfveer voor samenwerking. In elke gemeente interviewde ze zowel een ambtenaar van de dienst vrije tijd als een schepen van cultuur, met bijzondere aandacht voor mogelijke verschillen in perspectief tussen ambtenaren en beleidsmakers. Om de vertrouwelijkheid te respecteren, zijn de gemeenten en respondenten geanonimiseerd.
Motivaties om samen te werken
In deze studie komt duidelijk naar voor welke drijfveren gemeenten hebben om aan te sluiten bij een intergemeentelijk samenwerkingsverband (IGS cultuur). Bij de oprichting van Cultuur Noordrand komen vier belangrijke motivaties naar voren.
Ambtelijke capaciteit
De meest doorslaggevende reden is het tekort aan ambtelijke capaciteit. Vooral kleinere gemeenten beschikken vaak over onvoldoende personeel, expertise en tijd om zelfstandig een breed en kwalitatief cultuuraanbod uit te bouwen.
In sommige gemeenten wordt het cultuurbeleid zelfs gedragen door één medewerker. Dankzij een IGS cultuur kunnen gemeenten in zulke situaties toch projecten opzetten, expertise delen en initiatieven verkennen die lokaal moeilijk realiseerbaar zijn.
"Cultuur Noordrand is ook opgericht om kleinere gemeenten de kans te geven cultuurprojecten te organiseren." — schepen gemeente D
Budgetten
Naast capaciteit spelen ook financiële middelen een belangrijke rol. Samenwerking biedt gemeenten van alle groottes meer budgettaire draagkracht om culturele activiteiten aan te bieden. Een cruciale stimulans daarbij is de subsidie-impuls vanuit de Vlaamse overheid via het Bovenlokaal Cultuurdecreet. Deze werkingssubsidie is vaak direct gekoppeld aan het bestaan van de IGS cultuur.
Schaalvergroting
De respondenten zien schaalvergroting ook als een motivatie. Door de krachten te bundelen kunnen gemeenten efficiëntie en kwaliteitswinsten boeken. De IGS cultuur biedt vaak 'kant-en-klare pakketten' aan waarbij gemeenten eenvoudig kunnen aansluiten zonder zelf het volledige voorbereidende werk te moeten doen.
Een voorbeeld is pArtkoer, een kunsteducatief project waar elk leerjaar uit het basisonderwijs mee aan de slag kon. Dit is ook het geval voor complexe projecten zoals de UiTPAS, die voor individuele gemeenten vaak te zwaar zijn om alleen te implementeren.
Concrete voordelen voor gemeenten
Welke voordelen ervaren de gemeenten via de samenwerking? De volgende voordelen halen de respondenten het vaakst aan:
- Deskundigheid delen — Gemeenten wisselen ideeën uit en delen kennis, waardoor ze gemeenschappelijke uitdagingen sneller en beter kunnen aanpakken.
- Groter bereik — Door de samenwerking maakt een gemeente deel uit van een breder netwerk. Daardoor worden veel meer inwoners bereikt dan wanneer een gemeente alleen werkt. Voor de oprichting van Cultuur Noordrand was het bereik vooral de eigen inwoners.
- Meer return on investment — Respondenten geven aan dat Cultuur Noordrand het beschikbare budget efficiënt inzet. Daardoor krijgen gemeenten waar voor hun geld.
- Kant-en-klare pakketten — De IGS cultuur biedt kant-en-klare activiteiten en projecten waar gemeenten eenvoudig aan kunnen deelnemen, zonder alles zelf te moeten opzetten.
"Ik denk dat door samen te werken in de IGS, je en deel van een veel wijder netwerk van gemeenten wordt en dus ook een veel breder publiek kan targetten." — schepen gemeente A
De grote uitdagingen vandaag
Ook na de oprichting van Cultuur Noordrand blijven er nog uitdagingen bestaan. Respondenten formuleren in totaal negen knelpunten, waarvan de volgende drie het meest prominent zijn.
Diversiteit
Door de toenemende diversiteit in de Noordrand-regio vormt het een uitdaging om alle inwoners, waaronder anderstaligen te bereiken.
Budgetten
Hoewel de IGS duidelijk meerwaarde biedt, vormen de opstartkosten en de jaarlijkse bijdragen per inwoner een financiële uitdaging voor gemeenten.
Interne werking van de IGS
Over het algemeen zijn de gemeenten tevreden met de werking van de IGS cultuur. Toch wijzen ze ook enkele knelpunten aan, vooral op het vlak van interne organisatie:
- Complexiteit van de structuur: hoe voorkom je dat de IGS cultuur te complex wordt?
- Vertaling naar lokaal niveau: hoe zorg je dat IGS-activiteiten ook lokaal écht worden uitgevoerd, zonder extra druk op de beperkte personeelscapaciteit?
- Verschillende visies en prioriteiten: hoe vind je de grote gemene deler tussen deelnemende gemeenten met uiteenlopende belangen?
"Het water staat aan de lippen van alle steden en gemeenten op financieel vlak. Het is volgens mij de grootste uitdaging om steden en gemeenten nog te overtuigen om financieel een engagement aan te gaan."
Wat ambtenaren en schepenen anders zien
De antwoorden van ambtenaren en schepenen lopen grotendeels gelijk. Toch valt op dat politici sneller het budget als motief benadrukken. Ambtenaren verwijzen vooral naar capaciteit, schaalvergroting en subsidies als belangrijkste drijfveren.
Schepenen leggen dan weer vaker de nadruk op de return-on-investment en zijn meer bezorgd over het potentiële verlies van direct contact tussen inwoners en de IGS cultuur. Ambtenaren focussen zich daarentegen vaker op operationele uitdagingen.
De grootte van de gemeenten blijkt nauwelijks invloed te hebben op de antwoorden van de respondenten.