ECOC-dynamiek werkt door in regio Kortrijk

Het resultaat zie je vandaag in Zuid‑West‑Vlaanderen: een regio die haar lange traditie van samenwerken koppelt aan een nieuwe dosis durf, en de ECOC‑ervaring meeneemt in haar vernieuwingsdynamiek in cultuur, erfgoed en vrije tijd.

Zuid‑West‑Vlaanderen is van oudsher een regio die bovenlokaal denkt en werkt. De dertien gemeenten aan de Leie en Schelde – Anzegem, Avelgem, Deerlijk, Harelbeke, Kortrijk, Kuurne, Lendelede, Menen, Spiere‑Helkijn, Waregem, Wervik, Wevelgem en Zwevegem – vinden elkaar al lang in intergemeentelijke samenwerkingsverbanden, zoals Leiedal en W13 en zelfs over de grens met het grensoverschrijdende samenwerkingsverband Eurometropool Lille‑Kortrijk‑Tournai.

De regio telt ruim 325.000 inwoners, groeit bescheiden maar stabiel en combineert een industrieel en maakgericht profiel met een steeds sterker kennis‑ en creatieve economie. Het is een verjongende én verouderende regio: in Kortrijk, Waregem, Menen en Wevelgem groeit vooral het aandeel jonge volwassenen en jonge gezinnen, terwijl kleinere, meer rurale gemeenten sterker vergrijzen en geconfronteerd worden met een toenemende zorgvraag. De diversiteit neemt toe, vooral in de stedelijke kernen en bij jongere generaties, wat zich vertaalt in een meertalige en sociaal‑cultureel gemengde leefwereld en in nieuwe noden rond taal, cultuurparticipatie en samenwerking tussen cultuur, jeugd, onderwijs en welzijn.

Economisch bouwt de regio voort op een stevige basis van maakindustrie, voeding, logistiek en bouw, aangevuld met een groeiende dienstensector en creatieve hubs rond design, digitale technologie en gaming.

De bovenlokale cultuurwerking Zuidwest is het cultuur‑ en erfgoedplatform van de 13 steden en gemeenten in Zuid‑West‑Vlaanderen. Zuidwest verbindt, ondersteunt en versterkt de lokale cultuur‑ en erfgoedwerking en fungeert als culturele verbinding tussen de gemeenten, met de expliciete ambitie om het regionale cultuurlandschap op te tillen boven de som van de delen.

Als intergemeentelijk samenwerkingsverband neemt Zuidwest een regierol op: het bewaakt het bovenlokale perspectief, stemt lokale ambities op elkaar af en stimuleert dat gemeenten en organisaties samenwerken in plaats van te versnipperen.

De nieuwe cultuurnota 2027-2032, in april 2026 neergelegd bij de Vlaamse Overheid voor beoordeling, vertaalt die visie in vijf strategische doelstellingen: het versterken en delen van lokale expertise, het vernieuwen en versterken van het cultureel landschap via regionale projecten, het verdiepen van cultuurparticipatie met nadruk op verbinding en inclusie, het verhogen van creatieve talentontwikkeling en het verder uitbouwen van Zuidwest als open, herkenbare organisatie.

Binnen die doelstellingen wordt de rol van Zuidwest als regisseur en selectieve actor concreet gemaakt via bovenlokale vlaggenschipprojecten, regionale talenttrajecten, afgestemde programmatie, gemeenschappelijke communicatie en een systematische inzet op UiTPAS en vrijetijdsparticipatie.

De cultuurnota benadrukt expliciet de erfenis van de ECOC-kandidatuur van Kortrijk 2030. Ook het paralleltraject DURF 2030 wordt bevestigd in de cultuurnota. Zuidwest verankert de ECOC‑ervaringen en borgt zo een deel van de ambities van het bidbook.

Met het bidbook Kortrijk2030 – Just Durf positioneerde Kortrijk zich als “urban village” in een grensregio, een stad en regio die via cultuur willen werken aan mentale veerkracht, sociale samenhang en een dynamisch creatief ecosysteem voor stad en regio.

De kandidatuur betrok bewust de volledige referentieregio Zuid‑West‑Vlaanderen. Op een avond in Transfo Zwevegem zette de regio haar schouders onder het project Kortrijk2030. Dat na een lang participatief traject met de regio, waarbij politici en medewerkers van Kortrijk systematisch gesprekken voerden. Ze deden dit met regionale culturele actoren, met de groep gemeenten én in een reeks een-op-eengesprekken met die gemeenten.

De ruggengraat van het bidbook wordt gevormd door 4 krachtlijnen: 100 Welcome (iedereen voelt zich welkom in cultuur), Bursting with talent (talentontwikkeling voor professionals én amateurs), A dynamic ecosystem (een veerkrachtig, regionaal en internationaal verbonden cultuur‑ en creatieve sector) en Space space space (publieke ruimte en infrastructuur als gedeelde culturele ruimte).

Het ECOC‑programma wordt in het bidbook gepresenteerd als versneller van die strategie en als instrument om cultuur structureel te koppelen aan domeinen als zorg, welzijn, jeugd, onderwijs, economie en ruimtelijke ontwikkeling.

Artistiek vertelt het bidbook een traject From BorderLine to Fl@xible Futures: een reis van een regio onder druk (grenzen, burn‑out, mentale kwetsbaarheid) naar een toekomst waarin cultuur als “collectieve zuurstof” mentale veerkracht en nieuwe vormen van samenleven ondersteunt.

Vier programmalijnen – BorderLine, MaYdaY MaYdaY, Revolution en Fl@xible Futures – bundelen 37 projectideeën, variërend van grootschalige publieke projecten tot intieme sociaal‑artistieke trajecten.

Enkele sprekende voorstellen uit het bidbook:

• Giants of the Region — een regionaal reuzenproject waarin elke gemeente een eigen reus ontwikkelt, als symbool voor lokale verhalen en bovenlokale verbondenheid.
• The Legacy of the Treaty — een wandelroute langs oude en nieuwe grensmarkeringen, als blijvende, artistiek vormgegeven trail die de Eurometropool en de regio verbindt.
• Een regionale theater‑soap met 12 afleveringen, telkens gemaakt en gespeeld door een ander amateurgezelschap in een andere gemeente, zodat publiek letterlijk met het verhaal door de regio reist.

Projecten rond mentaal welzijn en jeugd, zoals In the Mood en trajecten waarin jongeren zelf creatieve antwoorden formuleren op druk, angst en onzekerheid.

Kortrijk werd niet weerhouden voor de shortlist van ECOC-kandidaturen. De jury prees in zijn rapport onder meer de sterke verankering in de lange‑termijnstrategie, de DURF2030‑methodiek als Creative Solutions Factory en de Europese inbedding via netwerken als Culture Next, Eurocities en UNESCO Creative Cities. Tegelijk uitte het panel bedenkingen bij de complexiteit van het thema mentaal welzijn, de nood aan verdere uitwerking van de impact op de brede culturele en creatieve sector en de haalbaarheid om de vele procesmatige projecten tijdig tot uitgewerkte, ECOC‑waardige producties te maken. 

Dit was een harde dobber voor de stad, de ontgoocheling was groot. Het voorziene budget werd geschrapt in de meerjarenplanning, het projecttteam werd opgeheven en de leden ervan namen hun rol opnieuw in in de stadsadministratie. De externe trekker die was aangeworven zag zijn opdracht beëindigd.

Maar daarmee was de kous niet af, integendeel. Het bidbook en de ideeën en projecten werden benoemd als “handboek voor de toekomst”: de inhoud werd besproken met het nieuwe college, met het kunstenoverleg en in regionale fora, telkens met de vraag welke onderdelen men wilde behouden en verder ontwikkelen.

Die denkoefening voedde zowel het nieuwe Kortrijkse bestuursakkoord als de recente regionale cultuurnota van Zuidwest, waarin de ambitie leeft om minstens één grootschalig regionaal project uit het bidbook - zoals Giants of the Region of The Legacy of the Treaty - als hefboomproject te realiseren.

DURF ontstond in 2019 als voortraject op de ECOC‑kandidatuur: een experimenteerfase die via kleinschalige, bottom‑up projecten testte wat een Culturele Hoofdstad in Kortrijk en de regio zou kunnen betekenen. Van bij de start werd de regio bewust in scope genomen: de trekkers bezochten alle gemeenten, eerst met een focus op lokale noden, pas later met het expliciete verhaal van ECOC; het uitgangspunt was: “we kunnen dit niet alleen”.

In de loop van het traject groeide DURF uit tot DURF2030, een open platform dat kunst en creativiteit inzet om maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en dat in tien jaar tijd 2.030 projecten wil ondersteunen die de contouren van de stad en regio van de toekomst uittekenen. Iedereen kan deelnemen: inwoners, jongeren, (buurt)organisaties, kunstenaars, ondernemers en scholen dienen ideeën in die via kunst en creativiteit iets teruggeven aan straat, buurt, stad of regio.

Na de ECOC‑beslissing verschoof de rol van DURF van voortraject naar natraject: de werking werd niet afgebouwd, maar net versterkt en verankerd als een andere manier van werken in de stad, met een geplande verdubbeling van het jaarlijkse budget van 40.000 naar minstens 85.000 euro in de nieuwe legislatuur. DURF onderhoudt zijn regionale scope via projecten als Woonzorgkunst en via samenwerkingen die tot buiten de referentieregio reiken, terwijl calls zich praktisch vaak richten op lokale entiteiten in en rond Kortrijk.

Vandaag beschrijft DURF2030 zich als “een open platform dat krachten bundelt voor een veerkrachtige stad en regio” en kunst en creativiteit gebruikt om vaste patronen te doorbreken. Het platform bouwt een community van “durvers” die samen dromen, experimenteren en concrete projecten realiseren rond thema’s als eenzaamheid, mentaal welzijn, duurzaamheid, toekomst van werk, jeugd en inclusie.

De huidige werking kan gelezen worden als een toolbox om initiatief te detecteren, te ondersteunen en te laten groeien:

In 2024 ondersteunde DURF 42 projecten, in 2025 waren dat er 38. Bedoeling is om te groeien naar een zestigtal per jaar vanaf 2027. In de praktijk levert dat een brede waaier aan projecten op: van jeugdradio en film (zoals The Rejects), over sociaal‑artistieke trajecten met mentaal kwetsbare jongeren (Ge Durft) tot experimenten op de werkvloer (Durf Werkt) en initiatieven rond informeel jeugdengagement die ondertussen ook Europees gefinancierd worden via Erasmus+. Met From Disruptive Places to Hidden Gems werd ingezet op het activeren van leegstand door jongeren. Dat project onderstreept hoe waardevol het is om jongeren letterlijk ruimte te geven om te experimenteren, te maken en te organiseren. 

Precies die ruimte staat vandaag steeds vaker onder druk, waardoor zulke initiatieven des te relevanter worden. Het project werd intussen ook internationaal erkend als één van de beste Europese jongerenprojecten van 2025. De uitvalsbasis aan de Broelkaai fungeert als open huis en ontmoetingsplek, waar mensen kunnen binnenlopen met ideeën, projecten leren kennen of deelnemen aan activiteiten en workshops.

Met de ECOC‑kandidatuur en de uitbouw van DURF2030 heeft Kortrijk samen met Zuid‑West‑Vlaanderen een denk‑ en doe­kader ontwikkeld waar ook Zuidwest mee aan de slag gaat de komende jaren. De DURF‑methodiek - experimenteren, risico’s nemen, sectoren mengen en samen lokale kwesties aanpakken - wordt nu bewust op regionaal niveau doorgetrokken. 

In de nieuwe cultuurnota van Zuidwest zie je hoe die aanpak de basis vormt voor bovenlokale projecten, van open calls tot cross‑sectorale trajecten rond mentaal welzijn, informeel jeugdengagement en sociaal‑artistiek werk in de hele regio. In de cultuurnota wordt voorgesteld om de fondsmethodiek te regionaliseren via een bovenlokaal Zuidwestfonds, dat een vergelijkbare rol zou spelen: een eenvoudige, flexibele instapfinanciering met ondersteuning, als springplank naar structurelere Vlaamse of Europese middelen.

Ook inhoudelijk blijven enkele sterke ECOC‑ideeën doorwerken. Iconische concepten als Giants of the Region of een duurzame wandelroute langs de oude grenspalen duiken terug op als mogelijke hefboomprojecten, bedoeld om de regio letterlijk en figuurlijk op de kaart te zetten, met veel ruimte voor lokale verenigingen, vrijwilligers en intergenerationele samenwerking. Wat in het bidbook “Just Durf” en “Fl@xible Futures” heette, keert in de cultuurnota terug als langetermijnambitie: een regio waar cultuur fungeert als collectieve zuurstof, waar ruimte is om te proberen en te falen, en waar makers, instellingen, zorgpartners, jongeren en buurtinitiatieven samen nieuwe praktijken uitproberen. Niet als tijdelijke dynamiek, maar als dagelijkse praktijk in het regionale weefsel.

De dynamiek blijft overigens ook niet beperkt tot de intergemeentelijke samenwerking. Zuidwest is sedert een poosje ook structureel actief binnen een werkgroep cultuur van de Eurometropool Lille-Kortrijk-Tournai. En avant! 

Met dank aan Marnix Theys (Zuidwest), Jolle Desloover en Stijn Van Dierdonck (Stad Kortrijk) voor de informatie, gesprekken en duiding.