Franse bibliotheken draaien op lokale en intergemeentelijke capaciteit

Een sprekend voorbeeld is te vinden in Villeneuve d’Ascq, bij Rijsel. De Médiathèque Till l’Espiègle (Tijl Uilenspiegel) heropende daar in augustus 2026 na een snelle herinrichting. De ruimte oogt frisser en zet volop in op de verblijfsfunctie, als voorloper op een grotere verbouwing. 

Vlak voor de herinrichting bezocht OP/TIL de locatie voor een toelichting door bibliotheekmedewerker Jean-Luc du Val en MEL-cultuurcoördinatoren Coraline Gabriels en Alix Dutrieux.

De herinrichting past binnen een bredere trend: de openbare bibliotheek is niet alleen een uitleenpunt voor boeken en media, maar een publieke ontmoetingsplek voor cultuur, informatie en educatie. Tegelijk blijft hun werking sterk lokaal georganiseerd.  

Jean-Luc du Val was eerder al aan de slag in Lomme, bij Rijsel, waar hij een hypermodern glazen gebouw mocht helpen neerpoten voor de bibliotheekwerking. Hij deed dit nog eens over in Duinkerke, waar hij meewerkte aan een transparant hedendaags gebouw gericht op delen en ontmoeten met behoud van de klassieke lees- en leenfuncties.

Franse bibliotheken zijn voor iedereen toegankelijk, maar worden beheerd door gemeenten, intercommunales of departementen. Met uitzondering van de Bibliothèque publique d’information in Parijs, die onder de Franse staat valt. De gemeente beslist dus meestal zelf over haar bibliotheek, haar personeel, budget, gebouw en openingstijden. 

Dat lokale karakter leidt tot grote verschillen. Frankrijk telt moderne mediatheken met ruime teams, recente gebouwen en uitgebreide digitale diensten, maar ook kleine bibliotheken die met beperkte middelen, vrijwilligers en soms verouderde infrastructuur werken. De wet verplicht Franse gemeenten niet om een bibliotheek te hebben. Er bestaat evenmin een algemene wettelijke minimumnorm voor de financiering van openbare bibliotheken.

Die verscheidenheid zit zelfs al in de benaming. Naast de klassieke bibliothèque zijn er mediatheken, gemeentelijke bibliotheken, departementale mediatheken, universiteitsbibliotheken, associatieve bibliotheken en mobiele of tijdelijke initiatieven. 

Een mediatheek onderscheidt zich doorgaans door een bredere collectie, met naast boeken ook muziek, films, digitale media, games en online bronnen. In de praktijk is het onderscheid niet altijd scherp.

Pas in 2021 kreeg de openbare bibliotheekwerking in Frankrijk een algemeen wettelijk kader. De wet van 21 december 2021 over bibliotheken en de ontwikkeling van openbare lezing wordt meestal de wet-Robert genoemd, naar senator Sylvie Robert.

De wet omschrijft de bibliotheek als een publieke dienst die toegang moet bieden tot cultuur, informatie, onderwijs, onderzoek, kennis en vrije tijd. Ze bevestigt ook de rol van bibliotheken in de strijd tegen laaggeletterdheid, in de bewaring en overdracht van erfgoed en in samenwerking met culturele, onderwijs- en sociale organisaties.

Een belangrijk element is het pluralisme van de collecties. Bibliotheekmedewerkers moeten zorgen voor diversiteit van ideeën, opinies en bronnen. Politieke mandatarissen kunnen die professionele verantwoordelijkheid niet overnemen. De wet verbiedt bovendien elke vorm van censuur.

De wet-Robert legt dus een publieke opdracht vast, maar verandert de lokale organisatie niet fundamenteel. Gemeenten en intercommunales blijven verantwoordelijk voor de concrete middelen en uitvoering.

Villeneuve d’Ascq ligt ten oosten van Rijsel en maakt deel uit van de Métropole européenne de Lille, de MEL. De stad heeft een bijzondere geschiedenis. 

Villeneuve d’Ascq ontstond in de jaren 1960–1970 als ville nouvelle. In de jaren 1960 zocht de Franse stedenbouw naar manieren om de bevolkingsgroei en de druk op grote metropolen op te vangen. Al snel ontstonden nieuwe steden die experimenteerden met nieuwe vormen van wonen.

De stad telt 63.000 inwoners, waaronder veel studenten. Het grondgebied is uitgestrekt en versnipperd. Een autosnelweg doorkruist de stad van noord naar zuid, terwijl een spoorlijn van oost naar west loopt. De verschillende wijken hebben elk hun eigen geschiedenis en profiel. Daardoor is het niet vanzelfsprekend om van één duidelijk stadscentrum te spreken.

Door het versnipperde grondgebied ontbreekt een klassiek stadscentrum. De centrale mediatheek werkt daarom samen met zeven onafhankelijke buurtbibliotheken en zo'n 120 vrijwilligers om alle wijken te bereiken. Die worden onafhankelijk beheerd, ontvangen subsidies van de stad en worden voor hun activiteiten gecoördineerd door de mediatheek.

De mediatheek opende in 1984 en bevindt zich in een rijke culturele omgeving. Villeneuve d’Ascq telt vier stedelijke musea: het Musée du Terroir, het Mémorial du massacre d’Ascq, Asnapio en het molenmuseum. Daarnaast zijn er La Ferme d’en Haut, een multidisciplinair cultureel centrum, een muziekschool en Atelier 2, een culturele vereniging gewijd aan de praktijk en de ontdekking van de beeldende kunst.

Ook instellingen met een bovenlokale uitstraling zijn in de stad aanwezig. Het LaM, het museum voor moderne, hedendaagse en outsiderkunst, valt onder de MEL. Het Forum départemental des Sciences wordt beheerd door het departement Nord. La Rose des Vents heeft een belangrijke regionale uitstraling en is ook partner het van het grensoverschrijdende NEXT Festival, waar ook Kortrijkse organisaties aan deelnemen.

In plaats van te concurreren met het rijke lokale aanbod werkt de mediatheek nauw samen met culturele partners, scholen en zorginstellingen. Ze werkt aanvullend met onder meer het voorleesprogramma Des livres à soi waarmee ze gezinnen rechtstreeks thuis bereiken.

• Collectie: > 120.000 fysieke en digitale documenten
• Personeel: 30 medewerkers (28 vte) + 120 vrijwilligers in de buurtbibliotheken
• Budget: € 131.230 voor aankopen; € 17.000–€ 18.000 voor culturele programmatie

Dat programmatiebudget lijkt beperkt in verhouding tot het brede aanbod. Een deel van de activiteiten wordt echter door het eigen team georganiseerd of in samenwerking met partners opgezet. Daardoor hoeft niet voor elke activiteit een externe organisator of artiest te worden aangetrokken.

De mediatheek van Villeneuve d’Ascq is een stedelijke voorziening, maar maakt ook deel uit van het netwerk van de MEL. De MEL neemt de rol van gemeenten niet over, maar ondersteunt en verbindt de 122 bibliotheken in de regio met expertise, financiering en netwerkprojecten:

• Digitale mediatheek — Gratis toegang tot e-boeken, films, pers en luisterboeken voor alle leden (28.000 gebruikers eind 2025).
   
• Rythme ta bibliothèque — Begeleiding om openingsuren beter te laten aansluiten op het dagelijkse leven van inwoners. Dit leverde tussen 2020 en 2026 meer dan 8.000 extra openingsuren op.
   
• Infrastructuur — Financiële steun voor achttien bouw- en renovatieprojecten. 
   
• Samenwerking — De MEL stimuleert gemeenten om hun werking af te stemmen. Zo'n 30% werkt nauw samen in een réseau lecture publique. Zij delen diensten rond openingstijden, collecties en programmering, en gebruiken hetzelfde bibliotheeksysteem. Dat vereenvoudigt de samenwerking en gegevensuitwisseling.
   
• Nacht van de Bibliotheken — Een jaarlijks regionaal publieksevenement in oktober met lezingen, voorstellingen en ontmoetingen onder de vlag van het netwerk à suivre....