Korte pitches, grote ideeën — praktijkverhalen die bouwen aan meer inclusie

Grysde

door Tom Ternest, artistiek coördinator van Theatermakery Het eenzame westen

Tom Ternest is artistiek coördinator van Theatermakery ‘Het Eenzame Westen’. Het gezelschap onderzoekt een ‘specifieke biotoop’ of een maatschappelijke tendens door een participatief proces. Ze creëren installaties, theaterwandelingen en hebben als eindproduct ook een voorstelling waarmee ze door heel Vlaanderen toeren. Dat doen ze door ouderen, maar ook jonge makers te betrekken in het hele proces. 

Theatervoorstelling Grysde is een locatietheater in Zeebrugge. Op basis van interviews brengt Grysde het verhaal van aan de kust, daar waar vergrijzing zich het meest laat voelen. Het gaat over lokalen en aangespoelden, grijsaards en groentjes. Het West-Vlaams vormt de rode draad, maar wordt in deze voorstelling doorspekt met Antwerpse accenten om een stem te geven aan pensioenmigranten.

Inzichten en tips

• Doorheen heel het traject vallen mensen af en komen er bij, soms door toevallige ontmoeting.
• Elk participatief project vraagt een eigen, specifieke aanpak.
• Participatie kan een nieuw publiek binden aan het gezelschap.

Geen cultuur zonder nachtcultuur

door Jochem Daelman, mede-oprichter Horst Arts & Music van Onderstroom vzw

Jochem Daelman van Onderstroom vzw maakt in zijn pitch het statement: ‘Geen cultuur zonder nachtcultuur’ omdat jongeren en nachtcultuur vaak negatief worden bekeken. Dat wil hij omkeren. Hij is één van de intiatiefnemers van Horst-festival, in het Asiat Park in Vilvoorde. 

Bij de start van het festival zijn ze vertrokken vanuit de vraag: "Hoe kunnen we een meerwaarde betekenen voor de plek (en bij uitbreiding de gemeente en de regio)?". Ze bouwen een week lang samen met jongeren aan het festival. Op die manier zijn de jongeren, naast gebruikers ook makers. Ze versterken hen door ze serieus te nemen en te stimuleren om ambitieus te denken. 

Inzichten en tips

• Door een intensieve samenwerking van één week tijd kan je veel bereiken.
• Neem jongeren serieus.

De Verenigingspil

door Martin De Loose, directeur bij Neos vzw

Martin De Loose is directeur van Neos, dé bruisende vereniging voor ondernemende senioren. Hij stelde vast dat een groot aantal van de deelnemers nog niet tot zijn doelpubliek behoorde. 

De verenigingspil is ontwikkeld vanuit een nood: veel ouderen hebben last van eenzaamheid. Er wordt vaak naar gekeken vanuit een medicinaal model, maar eenzaamheid is geen ziekte of individueel probleem. Het is een probleem van omstandigheden. Neos maakte een pillendoosje, zonder pil maar mét een bijsluiter: een stappenplan hoe je tot bij een vereniging die bij jou past komt. 

De verenigingspil is een hulpmiddel voor eerstelijnswerkers (dokters, psychologen, apothekers, …) om mensen naar een vereniging toe te leiden. Neos heeft ook aandacht voor de stappen ertussen, door in te zetten op fysieke contacten en écht verbinding tussen mensen.

Inzichten en tips

• Neos zet in op verbinding, in een strijd tegen eenzaamheid van ouderen. 

• We zijn vandaag nog geen senioren, maar we worden het wel in de toekomst.

Noen, cultuur voor mensen met tijd overdag

door Sanne De Smet, programmator CC den Blank, Overijse

Het Noen-aanbod is cultuuraanbod ‘op de noen’ voor mensen met tijd overdag van het IGS Druivenstreek. De programmatoren zien het dus breder dan alleen als een ‘seniorenaanbod’. 

Ze werken daarvoor samen met vele partners. Daarnaast is Noen ook een uitgebreide vrijwilligerswerking van mensen die de regio goed kennen en die ouderen gaan ophalen om te kunnen deelnemen.

Inzichten en tips

• Door de samenwerking binnen het IGS maken ze een mooie verdeeld en afgestemd programma over de hele regio.
• Werk samen met (veel) partners zoals de seniorenraad, bibliotheken, zorginstellingen, Fedasil enzovoort. Ze hebben vaak leuke locaties, zalen en tuinen die ook voor cultuur kunnen benut worden. 

Gaming als cultuur

door Dirk Craps, stafmedewerker jeugd bij GC de Moelie Linkebeek & Teppe Daniels van J4Fun

In GC de Moelie waren ze op zoek naar nieuwe manieren om mensen samen te brengen, bijvoorbeeld jongeren en hun ouders. Gaming is daarbij hun medium. 

Met Linkelab creëren Dirk en Teppe Daniels van J4Fun, een ‘derde plek’ in het gemeenschapscentrum voor jongeren, waar ze elkaar kunnen ontmoeten, experimenteren en samen kunnen creëren. 

• Covid dwong hen om online samen te komen. Dat maakte duidelijk dat de werking niet afhankelijk is van de plek, maar wel van de mensen. De community bestaat dus zowel online als offline.
• Gamen is meer dan ontspanning, het is een ingangspoort (naar vriendschap, vaardigheden, community,...).
• We zijn klein en intiem begonnen. Iedereen kende iedereen. Nu is het een breder netwerk van jongeren. 

SKATESPOT

door Dante Dessein, jongerenwerker bij stad Roeselare

Dante is jongerenwerker in Roeselare en zelf een fervent skater. Rond skatecultuur bestaan veel negatieve clichés. SKATESPOT zet skatecultuur positief in de kijker en legt verbinding tussen skaters en niet-skaters. Ze maken ook de connectie tussen kunstenaars en jongeren. Door hen te laten samenwerken, want ze kenden elkaar niet. Nu maken de kunstenaars ‘beskatebare kunst’.

Inzichten en tips 

• Dante was als jongerenwerker weinig bezig met cultuur en subsidies. Hij moest het allemaal nog leren kennen. Dankzij het IGS Midwest kreeg hij wel toegang tot een groter netwerk.
• Ondanks dat Dante wel de jongeren en hun skatecultuur kende, was het toch nog een intensief participatief project. Zo hadden ze voor de eerste brainstormsessie maar twee jongeren kunnen engageren, ondanks zijn toegang tot een eigen netwerk.
• Geef jongeren een kans en geef jezelf tijd om te falen.

Randatlas

door Johan Buytaert, projectregisseur bij de kleine expeditie vzw

De rand rond Brussel is een heel specifieke demografische regio met heel wat verjonging, veel in- en uitstroom, veel diversiteit. Wat betekent ‘gemeenschap’ dan nog in zo’n context? 

Johan ging met De kleine expeditie op échte expeditie: op kamp in de 14 gemeenten van ‘de rand’ op zoek naar verhalen. Door een tijdelijke extra openbare ruimte te creëren, veel activiteiten te organiseren en mensen aan te trekken, gingen ze op zoek naar verschillende stemmen. Ze zetten verschillende methodieken in (enquêtes, ‘verhuisdozenboom’, mapping,...). De geschiedenis van een bepaalde plek zorgde voor een tijdweefsel van verhalen. 

Inzichten en tips 

• De kleine expeditie gaat actief op zoek naar hoe verhalen en erfgoed generaties kan verbinden.
• Johan start met het creëren van een context om mensen samen te brengen: een fijne gelegenheid, met springkasteel, eten en drinken. Eens de mensen daarop af komen, gaat hij op zoek naar hun verhalen. 

Samen voor morgen

door Ghizlane Zaid, coördinator van burgerinitiatief ‘Samen voor Morgen’

Samen voor morgen is een burgerinitiatief dat actief zoekt naar verbinding en zo samen bouwt aan een toekomst waarin alle kinderen zich kunnen ontplooien. Samen voor morgen ontwikkelt mobiele tools en warme plekken om ontmoeting te stimuleren. Ze zetten in op wat mensen fijn vinden, zoals een warm onthaal, om zo een gesprek te starten. 

Ghizlane Zaid is een gedreven socio-cultuurwerker en mocht het initiatief ‘Samen voor morgen’ ook al uitleggen aan Koning Filip. Hun verhaal bestaat uit kleine initiatieven. Daarom gebruikte ze foto’s om hun verhaal te brengen en de koning te overtuigen van het grote verschil dat zij betekenen in een mensenleven.

Inzichten en tips

• Samen voor morgen stopt mensen niet in hokjes. Als je buiten de hokjes denkt, creëer je meer ontmoetingskansen.
• Zorg voor laagdrempelige en toegankelijke ontmoetingen. Zo trekken ze bijvoorbeeld met een mobiele oven naar achterstandswijken om pizza te bakken.

Brusselse ouderen… een bonte heterogene groep

door Ronald Vrydag, directeur van het Brussels Ouderenplatform (BOP)

In Brussel wordt de oudere bevolking gekenmerkt door een grote diversiteit: etnocultureel, socio-economisch, mentale kwetsbaarheid, seksuele oriëntatie en verschillende generaties binnen de doelgroep ‘ouderen’. Die verschillen zullen ook blijven toenemen. 

Het inzicht in die diversiteit is cruciaal. Als Nederlandstalige Brusselaars richtten ze zich lang op witte Nederlandstalige ouderen, maar nu willen ze verbreden door ouderen met verschillende achtergronden te verbinden. Dat verruimt ook bij senioren de blik.

Inzichten en tips

• Ze zijn deel van het netwerk “gekleurde wijsheid” waarbij de verbindende factor het geloof in de waardigheid van alle ouderen is.
• Het beoogde resultaat is telkens: een mix van mensen en organisaties. Het netwerk zelf is belangrijk.

Je stem vinden in diversiteit

door Lamia Cheba, coördinator bij Bazzz

Bazzz is een jongerencentrum waar jongeren zichzelf ontdekken en anderen ontmoeten, met gesprekken vanuit hun eigen leefwereld. Bazzz erkent de stem van jongeren en moedigt hen aan om te durven spreken en luisteren. Het centrum is ontstaan uit de nood om superdiversiteit in Antwerpen bespreekbaar te maken. 

Origineel vanuit het debat rond jongeren die naar Syrië vertrokken, maar hun eigen stem ontbrak in dat debat. De eerste gesprekken gingen dan ook vaak over radicalisering, nu is het breder en gaat het bijvoorbeeld ook over gender. Bazzz zoekt bewust de diversiteit in de diversiteit op en schuwt het niet om moeilijke debatten te voeren.

Inzichten en tips

• Bazzz kent goed de eigen sterktes en zet daarop in. Als ze projecten opzetten met jongeren zoeken ze partners die ze betrekken omwille van hun sterktes. Zo is Bazzz sterk in dialoog en safe spaces.

De sociale kracht van leesplezier

door Ine Muys mede-oprichter en leescoach van Cultivers vzw

Ine was ziek en dus verontschuldigd voor OP/HEF. Haar pitch is niet aan bod gekomen. We geven kort mee waarom we Ine gevraagd hadden. Via deze gegevens kom je meer te weten over hun projecten. 

Cultivers vzw verbindt generaties door lees- en schrijfplezier. Ze lezen voor, coachen en schrijven met lokale partners aan warme en toegankelijke initiatieven. Afgelopen zomer streek Cultivers neer op Strombeach van CC Strombeek met een ‘leesstrand’, in samenwerking met Viva1853. 

Laat je OMA's maar thuis

door Jamila Channouf, educatief medewerker bij het Internationaal Comité & Steven Reynaert, artistiek coördinator bij Muziekcentrum Dranouter

Inclusief werken is een noodzaak vanuit een democratische reflex en geen verplichting omwille van subsidies of eigen actieplannen. Samenwerken doe je omdat het efficiënt, oprecht en nodig is en niet omdat het je extra middelen kan opleveren. 

Inzichten en tips

Een aantal concepten worden aangereikt om op een juiste manier samenwerkingen aan te gaan vanuit een erkenning van de noodzaak tot inclusief werken: 

• NIVEA: Niet Invullen Voor Een Ander — Laat je doelpubliek/doelgroep zelf zijn noden en verzuchtingen formuleren. Spreek niet in andermans plaats.
• LSD: Luisteren Samenvatten & Doorvragen — Drie cruciale eigenschappen voor een efficiënte dialoog tussen gelijkwaardige partners.
• OEN: Open, Eerlijk en Nieuwsgierig — Zo moet je vanuit een culturele instelling ingesteld zijn om een inclusieve aanpak op te starten.
• Laat je OMA’s thuis: Opinies Meningen en Adviezen — Laat dat neokoloniaal kantje achterwege wanneer je met doelgroepen in dialoog gaat.

www.icvzw.be (Internationaal Comité)

Wees je bewust van je machtspositie

door Alan Özdemir, medewerker inclusie en hiphop bij VI.BE

Verander de vragen, niet alleen de namen. Vermijdt window-dressing en focus meer op de inhoud wanneer je inclusief wil werken. Inclusief werken gaat over meer dan wat kleur op een podium of wat partners om aan te vinken in het actieplan. 

Wees je bewust van je plek (als organisatie) en waarvoor die staat (in het veld). Uiteindelijk gaat het om machtsrelaties. Deze “macht” moet je checken. Ze bepaalt je positie en dus ook de rol die je hebt naar doelgroepen toe. Hanteer daarbij de principes van het systeemdenken. Je macht is meestal onzichtbaar tot je ze gebruikt. Stel de juiste vragen, ook al doen ze soms pijn. 

Eten als manier om te verbinden

door Najat Aourz, algemeen directeur De Link, Asse

Inclusie is vooral het verbinden van gemeenschappen. Ga na wat mensen met elkaar verbindt, waar er makkelijk bruggen te slaan zijn. Dat is een zoektocht en dat kan even duren maar het resultaat is wel dat je duurzame verbindingen maakt. 

In de case van vzw De Link in Asse bleek dat eten een belangrijke, laagdrempelige en makkelijke manier is om mensen en gemeenschappen met elkaar te verbinden. “Samen eten” vereist geen taal, relatief weinig middelen en weinig uitleg. Het is een belangrijke eerste stap die mensen kan samenbrengen vanuit een gedeelde interesse en van daaruit kunnen dan andere zaken groeien. 

De permacultuur

door Steven De Mesmaeker, centrumverantwoordelijke GC de Kam

We kunnen veel leren uit de biologie als het gaat om diversiteit en inclusie. In de natuur bestaat er zoiets als “permacultuur”, een duurzame methode van cultivatie gebaseerd op samenwerking. Zo kijken ze ook naar diversiteit en inclusie: een bron van rijkdom die het ‘systeem’ versterkt. 

Net als in de natuur door te observeren, zoeken en koesteren. Kijk met een open blik naar de dynamieken die zich aan je neus voltrekken, zoek sleutelfiguren, ingangspoorten en momenten waarop je kan inspelen (feestdagen, speciale gelegenheden) en koester die ervaringen om er concreet mee aan de slag te gaan. 

Je hoeft vaak niets “nieuws” te doen of uit te vinden, ga aan de slag met de reeds aanwezige diversiteit en dynamieken. Hier is men concreet aan de slag gegaan met culinair erfgoed, het samenstellen van een kookboek en concrete samenkomsten rond eten. 

Recht op middelmatigheid

door Mohamed Salim Haouach, artistiek directeur van Ras El Hanout

Inclusief voor wie? De vraag vertrekt al vanuit de dominante groep. Het is niet aan de dominante groep om te ‘beslissen’ of ze ‘inclusief genoeg’ zijn. Het is aan de doelgroepen om aan te geven of ze wel een plaats krijgen en op gelijkwaardige manier erkend worden. Vertrek vanuit dat besef. 

Programmatie is niet meer of minder dan beslissingen nemen. Hoe komt die beslissing tot stand? Welke factoren spelen er mee? Tokenism (waarbij je iets of iemand programmeert om een vakje te kunnen aanvinken) is problematisch. Omdat je dat niet beslist op basis van criteria zoals artistieke kwaliteit, maar op basis van een aantal kenmerken waaraan jouw organisatie wil voldoen. 

Mensen van kleur of een gemeenschap één keer in het programma opnemen is niet voldoende. Vaak moet je je als doelgroep dan dubbel zo hard bewijzen als de rest. Hij pleit voor het recht op middelmatigheid. 

Making Waves

door Jonathan Ngunga, projectcoördinator bij La Marée Haute

Ons doel is een wereld te creëren die nog niet bestaat en stemmen laten horen die nog niet gehoord worden. De juiste mensen vinden en hen samen laten stromen. Connecties maken is even belangrijk als de wil om te slagen, maar van falen leer je vaak nog meer, dus omarm je mislukkingen. 

Neem initiatief

door Abdeslam Bayhi, voorzitter Sbouya (vereniging voor ontwikkeling en cultuur in Europa)

Wacht niet op een uitgestoken hand vanuit de instellingen maar neem zelf het initiatief. Als sleutelfiguur weet je dat er culturele noden zijn binnen je gemeenschap, je weet wat de vragen zijn, speel er dan op in, DOE en laat anderen zien wat je kan. 

Het ontbreekt gemeenschappen niet aan cultureel kapitaal, goesting, interesse of middelen, wel aan zalen, ondersteuning bij visum-aanvragen voor internationale artiesten en budgetten voor boekingen. Daar kan het reguliere veld bij helpen. 

Kill your darlings

door Dieter Sermeus, algemeen coördinator Arenberg

Inzetten op ruimte maken voor nieuwe verhalen betekent ook prioriteiten stellen en keuzes maken. Wat is belangrijker? Je huisstijl doortrekken of nieuwe publieken mee je communicatie laten uitdragen? Behoud ook wel je 'klassieke publiek', want je hebt hun geld nodig om dan meer experimentele dingen te kunnen doen en zeg vooral veel “ja” op vragen vanuit niet-klassieke publieken die je contacteren, je kan er maar uit leren. Quick wins zijn daarbij O.K., maar vergeet ook niet op lange termijn te denken. 

La jeunesse gagne toujours

door Gailor Kiaku, Artist & Repertoire publisher Jeunes Boss

De jongeren van nu zijn de programmatoren en coördinatoren van morgen, dus het komt allemaal goed. Hij is met Jeunes Boss ooit gestart als platform om hip-hop artiesten te promoten maar zagen al snel dat het nodig was om daarvoor een eigen label op te richten. 

Dat is de DIY-mentaliteit die zo belangrijk is om te slagen: blijven vooruitgaan, niet wachten, durven, vallen, opstaan. Internet is your friend, dus je kan allerlei tutorials vinden, video’s, AI, etc. om het zelf te doen. Autodidact zijn was nog nooit zo makkelijk als nu. 

Het belang van meerstemmigheid

door Khaoula Chichi, publiekswerker bij c o r s o

Het is belangrijk om de buurt, jongeren, etnisch-culturele gemeenschappen, ouderen, etc. te betrekken bij de werking van je cultuurhuis. Dat betrekken kan vele vormen aannemen, maar vereist bijvoorbeeld ook het durven loslaten. 

Het is een proces. Hoe stuur je? Hoe (veel) controle laat je los? Kan je vallen en weer opstaan? Hoe beweeg je mee met je doelgroep, buurt, wijk? Het resultaat zal altijd een groter bereik zijn, en een grotere relevantie voor je wijk.