Citadel Diest — een gemeenschap die de sleutel in handen heeft
april 2026 / Redactie An-Sofie Gysemans
Wie de Citadel in Diest vandaag bezoekt, stapt niet zomaar een gebouw binnen maar een verhaal en een gemeenschap. Je komt terecht in een plek die voortdurend in beweging is.
Waar gewerkt wordt, gegeten, gebouwd, gedeeld en uitgeprobeerd. Waar cultuur, ondernemerschap, ontmoeting en zorg geen aparte programma’s zijn, maar door elkaar lopen in het dagelijks gebruik van de site. We gingen in gesprek met Anneleen De Bonte, trekker, medeoprichter en coöperant van De Citadel, over hoe zo’n plek groeit — en wat daarvoor nodig is.
“Je moet soms gewoon de sleutel durven geven en zien wat er gebeurt.” — Anneleen De Bonte
Van militaire site naar plek voor de stad
De Citadel is geen klassieke herbestemming met een strak eindbeeld. Het is een proces dat zich stap voor stap ontvouwt. “Eigenlijk zijn we hier een super grootstedelijk project aan het proberen in een klein provinciestadje,” zegt Anneleen. “Alleen al het stuk dat wij beheren is 8000 vierkante meter binnenruimte. Dat is gigantisch.”
Wat vandaag zichtbaar is, ontstond niet vanuit één plan, maar vanuit een combinatie van doen, zoeken en bijsturen. Ondernemers, organisaties en initiatieven vonden hun weg naar de site. Sommige lokaal, andere van iets verder. “Wij dachten in het begin: we gaan sowieso een grote regio moeten aanspreken. Maar eigenlijk bleek er lokaal al heel veel aanwezig te zijn. En dat groeit nu verder.”
Een plek die van iedereen moet blijven
De Citadel is ook een erfgoedsite. En dat brengt verantwoordelijkheid met zich mee. “Erfgoed is niet alleen van ons. Dat is een stukje van iedereen. Dus je moet voortdurend zoeken: hoe blijft dat gemeengoed, zonder dat je je eigen waarden verliest?”
“Voor mij is het belangrijk dat niemand hier de berg op komt en denkt: oei, dit is hier niet meer voor mij,” vertelt Anneleen. “Je hebt een visie, maar tegelijk moet zo’n plek gastvrij blijven voor verschillende mensen.” Dat spanningsveld — tussen richting geven en openhouden — loopt als een rode draad door het project.
Welzijn zit niet in het label, maar in het dagelijks gebruik
Hoewel De Citadel vaak wordt benoemd als een plek op het snijpunt van cultuur en welzijn, voelt dat voor Anneleen zelf breder aan. “We hebben niet meer medische zorg nodig om gezonder te leven. We hebben andere keuzes nodig in hoe we ruimte, mobiliteit, voeding en ontmoeting organiseren.”
Die visie vertaalt zich concreet op de site. In kleine én grotere dingen.
Er is een volkskeuken waar mensen samen koken en eten. Een groentewinkel met lokale en duurzaam geproduceerde producten. Een aanbod rond beweging en gezondheid. Maar ook: mensen die op hun eigen tempo opnieuw aansluiting vinden.
“Hier draait iemand mee die weduwnaar is en voorzichtig terug onder de mensen wil komen. Of iemand die via vrijwilligerswerk terug stappen zet richting werk. Dat gebeurt hier gewoon, als deel van het geheel.”
Zonder label. Zonder aparte structuur.
“Het is geen zorgorganisatie. Maar er zit wel zorg in hoe we hier samenwerken.”
Organisch groeien, maar niet zonder structuur
Wat De Citadel typeert, is de combinatie van vrijheid en houvast. “Wij zijn begonnen als burgerinitiatief, op vrijwillige basis. Maar op een bepaald moment moesten we een sprong maken. Dan heb je een businessplan nodig, partners, investeringen.”
Met ondersteuning van onder andere Miss Miyagi en het Stadsmakersfonds werd dat meteen ambitieus aangepakt.
“Die combinatie is cruciaal geweest. Zonder die structuur hadden we dit nooit gedurfd. Maar zonder die grote lokale basis en ruimte voor experiment zou het ook niet werken.”
Vandaag versterken beide logica’s elkaar. De combinatie van sterke lokale dynamiek met de expertise en structuur van partners zoals Stadsmakersfonds en Miss Miyagi blijkt een cruciale succesfactor voor het project. Net in die wisselwerking krijgt De Citadel vorm.
“Organisch werken is niet gemakkelijk. Je moet afspraken maken, dingen vastleggen, maar ook kunnen loslaten. Dat is constant zoeken.”
Samenwerken met de overheid: een tango
“Iemand van Miss Miyagi gaf me eens een beeldspraak om deze relatie te omschrijven. Je danst eigenlijk tango met de stad,” zegt Anneleen. “Aantrekken en afstoten. Soms gaat het vlot, soms botst het. Maar je kunt niet zonder elkaar.”
Procedures, regelgeving en tempo vormen daarbij een uitdaging. Zeker op een site met erfgoed, natuur en verschillende instanties. “We moeten vooruit, want anders zijn we failliet. Maar tegelijk zitten er veel logica’s die vertragen. Dat schuurt.”
Toch ziet ze ook de andere kant. “Het is gemakkelijk om te zeggen: het gaat te traag. Maar die systemen zijn er niet voor niets. Als je elkaars logica begrijpt, kom je verder.”
Soms vraagt dat ook pragmatiek. En dat is iets waar Anneleen erg in is gegroeid tijdens dit project. “Ik hoorde bij Miss Miyagi de volgende vergelijking en vind die wel passend. Het is een beetje zoals een blokkenspel, denk aan Tetris. Er komt altijd een nieuw blok. En je moet telkens zoeken hoe je er rond geraakt.”
Wat kan je leren uit deze praktijk?
Wat De Citadel bijzonder maakt, zit niet in één model of aanpak, maar in een combinatie van keuzes die elkaar versterken.
Er is durf. Durven starten zonder alles vast te leggen. Durven investeren, ook als het spannend wordt. Durven vooruitgaan terwijl niet alles uitgeklaard is.
Er is ook een stevige onderbouw. Geen vrijblijvende plek, maar een project dat zakelijk klopt. Met een structuur die het mogelijk maakt om berekende risico’s te nemen zonder dat alles instort.
Tegelijk blijft er bewust ruimte voor groei. Niet alles wordt dichtgeregeld. Er is plek om te experimenteren, om bij te sturen, om dingen te laten ontstaan die je op voorhand niet kon bedenken.
Wat misschien het meest doorweegt, is het netwerk rond de plek. Niet als abstract begrip, maar heel concreet: mensen die mee bouwen, meedenken, kansen zien. Een aannemer die mee wil zoeken naar oplossingen. Ondernemers die zich verbinden. Vrijwilligers die hun plek vinden. Dat ontstaat niet vanzelf — dat groeit rond een sterk verhaal en mensen die daarin geloven.
En daar zit misschien de echte motor: trekkers die blijven gaan. Die anderen meekrijgen. Die ruimte maken voor ieders talent, zonder het geheel los te laten. Niet toevallig noemen ze zichzelf kwartiermakers. Op deze voormalige militaire site krijgt dat woord een nieuwe betekenis: vooruitgaan, een plek verkennen en inrichten, zodat anderen kunnen landen, meedoen en mee bouwen.
Of zoals Anneleen het zelf zegt: “Durf mensen de sleutel geven. Met goeie afspraken. En zie wat er gebeurt.”
Ga in gesprek
Werk jij aan een plek in transitie?
Bots je op gelijkaardige vragen rond gebruik, samenwerking of beheer?
Sluit je nu aan bij onze community of practice Cultuurplekken van morgen. Want zoals De Citadel toont: Cultuurplekken van morgen maak je nooit alleen.
